Tale til konfirmantane, om korleis mange små menneske på mange små plassar kan gjere mange små ting og forandre verda

Kjære konfirmantar, kjære foreldre, kjære alle saman,

Eg vil starte denne talen med å sitere ein kort samtale mellom to gode vener:

«Kva for ein dag er det? – spurte Ole Brumm.

Det er i dag – svarte Nasse Nøff.

Min favorittdag! – svarte Ole Brumm»

Les mer

Ville du likt at kommunen bestemmer kven du skal bu med?

Av Ole Martin Hitland, Eireen Finden og Ingvild Hollekve

 

Nett som deg har personar med utviklingshemming rett til avgjere kor dei skal bu. Difor er det underleg at kommunane i Sogn byggjer tilpassa bustader i stor skala utan å spørje dei som skal bu der.

 

«Eg likar å leva mitt eige liv», sa Ida Flæthe Solheim til Sogn Avis sist veke. Ida er 28 år gamal og har Downs syndrom, men har likevel valt å bu for seg sjølv i eit vanleg husvære. Ho får hjelp til å førebu måltid, men gjer det meste sjølv – slik ho har bestemt at ho vil ha det.

Foto: Sogn avis 28.03.2018 

For dei fleste av oss er det opplagt å ta avgjersler sjølv. For personar med nedsett funksjonsevne, er det ikkje alltid like opplagt å ta avgjersler og leva sjølvstendig. Mange treng hjelp med å ta avgjersler, og må ta i mot hjelp frå offentlege tenester. Slike forhold gjer det vanskelegare å bestemma over eige liv.

 

I dag ser vi at fleire kommunar i Sogn legg planar om store bufellesskap. I Sogn Avis 19.03 kunne vi lesa om utbygging av kommunale bustadar i Luster kommune. Sogndal kommune er i ferd med å gjera det same. Spørsmålet vi finn det nødvendig å stille, er om kommunane er på feil spor.

 

I dei kommunale bustadane for utviklingshemma i Sogndal bur det i dag om lag 10 leigetakarar med ulike funksjonsnedsetjingar. Det bur også personar der som treng kommunal bustad av andre grunnar. Kommunestyret vedtok i desember tilrettelegging av nye kommunale omsorgsbustader i det same området. Bustadane skal vera for dei økonomiplanen omtalar som «pasientar» – menneske som treng kommunal bustad.

 

I økonomiplanen heiter det at «Området mellom Stedjevegen 27c og Dyreklinikken er eigna til utbygging av 10 omsorgsbustader». Det vert også sagt at det er nødvendig å planlegga og bygga fleire bustader for menneske med utviklingshemming. Dersom kommunen set planane sine ut i livet, kan det bety at så mange som 25 personar med varierande hjelpebehov blir samla på ein stad.

 

Korleis rimar dette med idealet om å inkludera menneske med utviklingshemming i samfunnet? Det er ingen tvil om at det vil setja eit spesielt preg på bustadområdet viss så mange personar med store hjelpebehov er samla på eit lite geografisk område. Stedjevegen sitt preg som «institusjonsområde» for menneske med nedsett funksjonsevne vert endå sterkare enn i dag.

 

«Omsorgsgettoar» får bebuarane til å delta mindre i vanlege aktivitetar. Vi veit òg at å vera med på slike vanlege daglege aktivitetar saman med andre spelar i stor grad inn på helsa vår. Det har no gått 30 år sidan store institusjonar for menneske med utviklingshemming vart avvikla her til lands. Nedlegginga fann stad etter at ein avdekte dårlege levekår og mangelfulle hjelpetiltak. På institusjonen Granlia i Balestrand, som mange vil hugse, budde det mot slutten omlag 30 personar med utviklingshemming. Dei som budde på institusjonen flytta til eigne bustadar der dei sjølve ynskte å bu.

 

Idealet som vaks fram i 1980-åra, var at menneske med utviklingshemming skulle bu i mest mogeleg vanlege bustader og få nødvendige tenester der. Men sjølv om dei fleste fekk nye måtar å bu på då institusjonane forsvann, bur mange med utviklingshemming framleis annleis enn folk flest. Særleg dei siste åra har utviklinga gått frå mindre grupper i retning av større bufellesskap– ei retning som verkar lite gjennomtenkt og lovar dårleg for integrering i samfunnet.

 

Sogndal kommune har framleis ikkje sett spaden i jorda. Dei har framleis sjansen til å vurdera andre buområde enn Stedjevegen, og vil gjera klokt i å sjå på andre alternativ som kan gje større valfridom for dei som treng bustad. Helst bør kommunen no rådføra seg særleg grundig med dei utbygginga skal tena. Alternativa til det planlagde kan vera mangt: å leiga offentleg eller privat eller å eiga sitt eige husvære, slik Ida gjer. Kommunen bør òg merka seg at det er føreslått å unngå å bygga fleire enn 6 einingar samlokalisert for at ein skal få tilskot frå husbanken i offentlege prosjekt (NOU 2016:17).

 

Folkevalde i kommunane har eit stort ansvar for å føra ein politikk som ikkje stemplar menneske med hjelpebehov ytterlegare. Store bufellesskap skapar institusjonsomsorg, og det går ut over individuelle behov. Forsking har heller ikkje greidd å påvise innsparingar, snarare tvert i mot: Fagmiljø og tenester vert betre med mindre einingar. Erfaring viser elles at naboar og andre innbyggarar òg tek godt imot små bueiningar for personar med utviklingshemming.

 

Det vil bety mykje for personar med nedsett funksjonsevne om politikarane og administrasjonen i Sogndal kommune verkeleg støttar opp om og legg til rette for retten deira til å bestemma kor dei skal bu i åra som kjem. Det er fleire enn Ida Flæthe Solheim som ønskjer å leva sitt eige liv.

 

Innlegget er fyrst publisert i Sogn Avis 28.03.2018 

Hitland, Finden og Hollekve er høgskulelektorar/vernepleiarar ved Fakultet for helse- og sosialvitskap, Institutt for velferd og deltaking ved Høgskulen på Vestlandet.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Høgare utdanning og toppfotball

Eirik Bergum Skaasheim og Eirik Birkelund har i fleire år kombinert toppfotball i Sogndal Fotball med høgare økonomi-studiar. Korleis er det mogleg? Svaret er at det finst fleire og ulike vegar til mål. Skaasheim og Birkelund har hatt heilt ulike måtar å studera på. Men begge har arbeidd mykje og begge har lukkast.

Les gjerne min samtale med dei to om toppfotball og høgare utdanning ved Høgskulen på Vestlandet, Campus Sogndal.

Les mer

Krohn-seminaret: Gunnar Yttri om utbygginga av småkraftverk

Tid: Fredag 2. mars kl 10.15-11.30
Stad: Stort møterom, Fossbygget 1. høgda, Sogndal

Gunnar Yttri: Lokal von, global ambisjon. Utbygginga av småkraftverk i Noreg med særskilt blikk på Sogn og Fjordane

Yttri presenterer utkast til ein artikkel som vil bli kommentert og drøfta.

Om temaet: Ved moderniseringa og industrialiseringa på 1900-talet vart Noreg ein av verdas største produsentar av elektrisitet frå vasskraft. Etter tusenårsskiftet er det utbygginga av fleire hundre småkraftverk som har bidrege til auken i vasskraft-produksjonen. Det er ei utbygging som har vore motivert av både klimapolitikk og nærings- og distriktspolitikk. Til liks med dei kraftutbyggingane på 1900-talet har småkraftsatsinga vore omfatta av stor politisk merksemd og offentleg regulering, med viktige og kontinuerlege tilpassingar. Tilpassingane har på ulikt vis sikta mot å ta omsyn til både vekst i produksjonen av fornyeleg energi og vern av natur. Eit spekter av interesser har teke del. Viktig mellom desse er bønder og grunneigarar, norske tradisjonelle lokale og nasjonale kraftselskap, og nye kommersielle selskap oppretta på 2000-talet for å ta del i småkraft-satsinga. Samstundes som store norske offentleg eigde kraftselskap har trekt seg ut av småkraft dei siste åra, har utanlandsk kapital fatta interesse og gjort store oppkjøp.  Seminarinnlegget vil gjera greie for hovudliner i den utviklinga som har vore. Kva har vore drivkrefter? Sogn og Fjordane vert særleg sett under lupa. Fylket har det største potensialet for småkraft i landet og omfanget av utbyggingar har vore og er framleis stort. Kva har kjenneteikna satsinga i Sogn og Fjordane? Gjer annleisfylket seg gjeldande eller følgjer utbygginga av småkraftverk dei same liner heile i landet?

Innlegget byggjer på eit delprosjekt frå NFR-prosjektet RELEASE ved Høgskulen på Vestlandet. Forskar Gunnar Yttri er tilsett ved Institutt for økonomi og administrasjon ved Fakultet for økonomi og samfunnsvitskap, HVL.

Teksten som skal drøftast, blir send ut til kollegaer som vil delta på seminaret – kontakt gunnar.yttri@hvl.no.

Om Krohn-seminaret

Krohn-seminaret er frå mars 2018 det nye forskingsseminaret for dei samfunnsfaglege miljøa ved HVL-Sogndal. Seminaret spring ut av miljøa som høyrer til Fakultet for økonomi og samfunnsvitskap i Sogndal, men er ope for alle interesserte ved HVL og Vestlandsforsking. Her blir forskingsprosjekt og publikasjonar under arbeid lagde fram til kollegial drøfting.  Seminaret vil bli halde 3-5 gonger kvart semester. Kontakt oddmund.hoel@hvl.no om du har ein tekst eller eit prosjekt du ynskjer å leggja fram på seminaret.

– Vi har eit større problem med alkohol enn vi vil innrømme

Artikkelen er skriven av Katrine Sele, kommunikasjonsrådgjevar, HVL og Lillian Bruland Selseng, førsteamenuensis ved institutt for velferd og deltaking, HVL

Det at alkohol berre er eit problem for dei få av oss som blir avhengige, er ein myte, meiner forskar.

Les mer

150-årsdag

I dag er det 150 år sidan hendinga som gjorde Henrik Krohn så kjend at det var aktuelt å kalle opp krohnargument etter han. Den 21. januar 1868 vart Vestmannalaget i Bergen skipa som det fyrste mållaget i landet. Krohn var initiativtakar og fyrste formann, og han hadde i fleire år vore heilt sentral i det veksande målmiljøet i Bergen. Det vart skipa nokre små mållag i Kristiania, Bergen og Trondheim tidleg i 1860-åra, men dei fekk eit kort liv. Vestmannalaget (januar) og Det norske Samlaget i hovudstaden (mars) vart derimot raskt både aktive og sterke lag som har halde seg i live til i dag, og det er grunnen til at 1868 vert rekna som startåret for den organiserte målrørsla.

Krohn si tilknyting til Sogndal er like gamal som Vestmannalaget. Kjøpmannen i Bergen kjøpte i 1868 fyrstikkfabrikken på Foss i lag med ingeniør M.H. Krog, og dei dreiv fabrikken dei åra han var på sitt største (og truleg på sitt mest helseskadelege) med 114 arbeidstakarar i alle aldrar. Fyrstikkfabrikken låg på tomta der Fossbygget til høgskulen, altså heimen til Krohnargument, ligg i dag. Krohn kjøpte i 1873 Stedje i Sogndal og bygde det karakteristiske tårnet på hovudbygningen.

Krohn var ein mangslungen kar – språkmann, forfattar, organisator, handelsmann, fabrikkeigar og etter kvart også ein interessert gardeigar på Stedje. Det er likevel skipinga av Vestmannalaget for 150 år sidan som har gjeve han ein plass i norsk kulturhistorie. Han døydde i 1879, 53 år gamal.

Henrik Krohn-plassen sundag 21. januar.

 

Loop-samarbeid får unge i jobb!

Den siste ukens oppslag i norske medier – om nedslående effekter av unge på arbeidsmarkedstiltak i regi av Nav – fikk meg ut av feriemodus og opp av solsenga her på Tenerife, med behov for å formidle historien om et inkluderingssamarbeid som har gitt oppløftende resultater. Loop er et nyskapende samarbeid mellom arbeidsgivere, ungdommer og Nav – med sosiale entreprenører som drivere.

Les mer

«Om kvelden åttende juledag drakk man aller voldsomst» – Julegildet på Kvåle i 1244 og konsekvensene av å «drikka jol»

Forfattar av innlegget er Førsteamanuensis i historie Pål Berg Svenungsen. 

Det går mot jul. For mange av oss er det en tid preget av mange forventninger; vi gleder oss til å kunne samles med familien, til å gi og motta gaver, og til å nyte alt av julas overflod av god mat og drikke. For mange er dessverre det siste punktet, drikke, noe som overstyrer alt annet. Jula er derfor også en høytid for vonde forventninger. For menneskene som samlet seg til julefeiring på storgården Kvåle i Sogndal i 1244, var derimot drikken en sentral del av forventingene. Selv om det også kom til å resultere i noen dårlige minner for enkelte.

Les mer

INFORMASJONSPLIKT TIL KOMMUNESTYRET?

I Sogn avis har det i lang tid vore ei fyldig dekning av tilhøva i Sogn barnevern. Omtalen i media den siste tida gjeld ein rapport om arbeidsmiljøet i Sogn barnevern som kommunen har henta inn sjølv. Sogn avis har gitt ei brei dekning av korleis rapporten vert handtert internt i kommunen. Særskilt vert det diskutert kvifor ikkje medlemmane i kommunestyret kan få innsyn i rapporten med ein gong. Les mer

Medan me ventar på valet

Klar for valnatta? Det kan ta si tid før resultatet er klart, så i ventetida er det her litt lesestoff om stortingsvala i Sogn og Fjordane etter krigen.

Valdeltakinga

Sidan 1980-åra har valdeltakinga i Noreg gått ned. Her er det likevel ei interessant utvikling om ein ser Sogn og Fjordane i høve til landssnittet og andre fylke. I 1980-åra låg Sogn og Fjordane lågt. Fylket var godt under landssnittet i valdeltaking og låg heilt nede på 16–17-plass av dei 19 fylka både i 1981-, 1985- og 1989-vala. Så hende det noko. I 1993-valet, som var dominert av EU-saka, gjekk valdeltakinga kraftig ned i heile landet, men mindre ned i Sogn og Fjordane. I vala etter det har Sogn og Fjordane stort sett hatt ei valdeltaking på landssnittet, litt under i 2009-valet og litt over i 2013-valet. Sogn og Fjordane var i 2013 på sjetteplass av fylka, så det skal bli interessant å sjå om årets val har mobilisert ekstra mykje i fylket vårt. Det er elles Akershus, Hordaland, Rogaland og Oslo som jamt ligg i toppen i valdeltaking, altså fylka med dei tettast urbaniserte områda.

Partistyrken

I 1945 var det to store parti i Sogn og Fjordane – Venstre og Arbeidarpartiet med drygt 30 prosent kvar. Venstre var det dominerande partiet i fylket i fyrste halvdel av 1900-talet, men vart gjennom mellomkrigstida i aukande grad utfordra av Arbeidarpartiet og Bondepartiet. Det store fallet til Venstre frå 1949 til 1953 kan nok primært forklarast med at Kristeleg Folkeparti då stilte liste og forsynte seg grovt med Venstre-veljarar. Bondepartiet hadde teke sin jafs av Venstre alt i mellomkrigstida. Sidan 1973 har Venstre lege kring 5 prosent i fylket med det gode 1997-valet (9 %, men ikkje mandat) som unntaket. Ser ein vekk frå 1997 var 2013-valet til Venstre elles det beste for partiet i fylket sidan 1969.

I 1945 var Venstre så vidt større enn Arbeidarpartiet, men Ap har sidan 1949 vore det største partiet i fylket i stortingsval. I år tyder meiningsmålingane på at Senterpartiet blir det største partiet i fylket, og det er å så fall fyrste gong i eit stortingsval. Ap har med eit par markante unntak lege på 30–35 prosent i fylket etter krigen. Fyrste unntaket var EF-valet i 1973, som skipla mangt og mykje i norsk politikk. I dette valet tapte båe dei to store ja-partia Ap og Høgre mykje, det relativt nye Sosialistisk Venstreparti gjorde eit svært godt val, og Sp gjorde eit av sine beste val.

Ein kunne kanskje tru at EU-valet i 1993 oppførte seg mykje likt, men det gjorde det ikkje. Ap med samferdsleminister Kjell Opseth på topp heldt stand og gjekk litt fram. Valdeltakinga var derimot uvanleg låg, så mange av nei-veljarane til Ap sat nok heime. 1993-valet vart elles eit brakval for nei-partiet Sp, som fekk inn to representantar slik partiet òg hadde gjort i 1973.

Den nedturen Ap ikkje fekk i fylket i 1993, kom i 2001 etter Stoltenberg I-regjeringa som gjorde etterkrigstidas dårlegaste val for Ap. Her i fylket gjorde Sosialistisk Venstreparti sitt sterkaste val og fekk Heidi Grande Røys på tinget som den einaset SV-aren frå Sogn og Fjordane så langt i soga. 2001-valet enda som me veit med regjeringsskifte og trepartiregjeringa Bondevik II.

Den sterkaste tendensen dei siste 20 åra er elles at Framstegspartiet er etablert som eit mellomstort parti i Sogn og Fjordane. Ved to val (2005 og 2009) var partiet større enn Høgre og fekk ein stortingsrepresentant (Åge Starheim) før Høgre kom tilbake i 2013-valet (Bjørn Lødemel).

Mandatfordelinga

Sogn og Fjordane hadde fem representantar på Stortinget frå tidleg på 1800-talet til 2013. Den nye utrekninga basert på folketal og areal gjorde at fylket i 2013 miste eit mandat. Frå 2005-valet vart eitt av distriktsmandata i Sogn og Fjordane, som i alle andre fylke, gjort om til utjamningsmandat. I 2005 og 2013 gjekk det til Venstre, i 2009 til Høgre.

Som ein ser av diagrammet, var Sogn og Fjordane-normalen lenge to mandat til Ap, eitt til Sp, eitt til Krf og eitt til Venstre eller Høgre. Slik er det ikkje lenger. Krf har mista klyppekortet på sitt mandat og kan i beste fall vona på eit utjamningsmandat, og Ap er i år, for andre valet på rad, langt unna to mandat. Etter at Høgre i 2013-valet tok tilbake veljarane som partiet i eit par val hadde lånt vekk til Framstegspartiet, er det i praksis berre Ap, Sp og Høgre som tevlar om dei tre distriktsmandata i fylket. Dei andre partia er berre med i tevlinga om utjamningsmandatet.

Veteranane

Til slutt – kven har sete lengst på tinget for Sogn og Fjordane etter krigen?

Kongen med seks periodar er Einar Magnus Stavang, Arbeidarpartiet (representant 1945–1971)

Deretter, med fem periodar, kjem ingen ringare enn Kjell Opseth, Arbeidarpartiet (1981–2001)

Fire periodar:

  • Anders J. Bøyum, Venstre (1945–1961)
  • John Austrheim, Senterpartiet (1961–1977)
  • Lars Gunnar Lie, Kristeleg Folkeparti (1985–2001)

Meiningsmålingane tyder på at to til på måndag vil koma på lista over dei med fire periodar: Ingrid Heggø (Ap) og Liv Signe Navarsete (Sp).

Kjelder 

Røystetal og mandatfordeling: pollofpolls.no.

Valdeltaking: ssb.no.